Om te begrijpen waarom we vaak verkeerde financiële beslissingen nemen, moeten we terug naar de oertijd. Ons brein is evolutionair geprogrammeerd om te overleven op de savanne, niet om te handelen op de financiële markten.
Ons oerbrein kent twee basisreacties op gevaar: vechten of vluchten. In de natuur redt dit je leven. Als je een leeuw ziet, ren je weg. Maar op de beurs is dit instinct dodelijk. Wanneer de koersen rood kleuren en er 'gevaar' dreigt, schreeuwt je oerbrein dat je moet vluchten (verkopen). Rationeel gezien is dit echter vaak het moment om juist te blijven zitten of bij te kopen. Ons brein is simpelweg niet bedraad voor statistiek en lange termijn; het is bedraad voor directe veiligheid.
De financiële markten bewegen constant heen en weer tussen twee krachtige emoties: angst en hebzucht. Wie deze emoties bij beleggen niet herkent, wordt er een speelbal van.
Hebzucht: Wanneer de beurs stijgt, voelen we ons euforisch. We worden overmoedig en denken dat we de markt kunnen voorspellen. Dit leidt vaak tot het kopen van risicovolle aandelen op het moment dat ze eigenlijk al te duur zijn.
Angst: Wanneer de beurs daalt, slaat de paniek toe. We vergeten onze lange horizon en focussen alleen op het verlies van vandaag. Dit leidt tot verkopen op de bodem, waarmee je een 'papieren verlies' omzet in een definitief verlies.
FOMO (fear of missing out): Een moderne variant van hebzucht. Je buurman schept op over zijn winst met crypto of een hype-aandeel. Je voelt de pijn van het 'missen' van de boot en stapt alsnog in, vaak net voordat de bubbel barst.
Naast basisemoties zit ons brein vol met cognitieve denkfouten, ook wel biases genoemd. Deze onbewuste processen saboteren je rendement zonder dat je het doorhebt.
Psychologisch onderzoek toont aan dat de pijn van verliezen ongeveer twee keer zo heftig wordt ervaren als het plezier van winnen. Het verliezen van €1.000 voelt veel erger dan dat het winnen van €1.000 goed voelt. Door deze loss aversion hebben beleggers de neiging om winstgevende aandelen te snel te verkopen (om de winst veilig te stellen) en verlieslatende aandelen veel te lang vast te houden (in de hoop dat het weer goedkomt, om de pijn van verlies niet te hoeven voelen).
Als we eenmaal een mening hebben gevormd, zoeken we onbewust naar informatie die onze mening bevestigt. Denk je dat de beurs gaat crashen? Dan lees je alleen de doemscenario's en negeer je het positieve economische nieuws. Deze confirmation bias zorgt voor een tunnelvisie, waardoor je waarschuwingssignalen mist die niet in jouw straatje passen.
We hebben de neiging om recente gebeurtenissen zwaarder te laten wegen dan het verleden. Als de beurs al drie jaar stijgt, gaan we ervan uit dat dit de norm is. Als de beurs drie maanden daalt, denken we dat het nooit meer goedkomt. Dit zorgt ervoor dat beleggers vaak te laat instappen en te laat uitstappen.
De mens is een groepsdier. Vroeger was het veiliger om bij de groep te blijven; wie in zijn eentje afdwaalde, werd opgegeten. Op de beurs werkt dit kuddegedrag averechts.
Wanneer iedereen koopt en het marktsentiment euforisch is, voelt het veilig om mee te doen. Wanneer iedereen in paniek verkoopt, voelt het onverstandig om als enige te blijven zitten. Toch behalen de beste beleggers hun rendement vaak door 'tegendraads' te zijn. Zoals de legendarische belegger Warren Buffett zegt: "Wees bang als anderen hebzuchtig zijn, en wees hebzuchtig als anderen bang zijn." Dat klinkt makkelijk, maar het gaat lijnrecht in tegen je biologische programmering.
Hoe bescherm je jezelf tegen je eigen brein? Je kunt je emoties niet uitschakelen, maar je kunt ze wel buitenspel zetten. De enige manier om dit te doen is met een strikt beleggingsplan.
Een goed plan maak je in 'vredestijd', wanneer je rustig en rationeel bent. Je legt hierin vast wat je doet in verschillende scenario's. Bijvoorbeeld: "Als de beurs met 20% daalt, verkoop ik niets, maar leg ik €500 extra in." Wanneer er vervolgens paniek op de beurs uitbreekt, hoef je niet na te denken. Je voert simpelweg de regels uit die je eerder hebt opgesteld.
De ultieme vorm van zelfbescherming is automatisering. Door elke maand automatisch een vast bedrag te laten afschrijven naar je beleggingsrekening, elimineer je het moment van twijfel. Je hebt dan geen discipline nodig, want het proces loopt vanzelf.
In onze maatschappij associëren we actie met resultaat. Als je hard werkt, bereik je meer. Bij beleggen is het tegenovergestelde waar. Hoe vaker je handelt, hoe hoger je transactiekosten en hoe groter de kans op emotionele fouten.
Er is een (weliswaar anekdotisch) verhaal over een vermogensbeheerder die ontdekte dat de best presterende rekeningen toebehoorden aan mensen die overleden waren of hun wachtwoord waren vergeten. Waarom? Omdat ze hun portefeuille met rust lieten. Succesvol beleggen is saai. Als je opwinding zoekt, ga je maar naar het casino. Als je vermogen wilt opbouwen, moet je de kunst van het niets doen beheersen.
Wat moet ik doen als de beurs crasht?
Kijk naar je plan, niet naar je scherm. Een crash is historisch gezien een tijdelijke aanbieding. Zolang je belegt voor de lange termijn en je geld niet direct nodig hebt, is niets doen vaak de beste (maar moeilijkste) strategie.
Hoe voorkom ik FOMO?
Stop met jezelf vergelijken met anderen. Je buurman vertelt je alleen over zijn winsten, nooit over zijn verliezen. Focus op je eigen doelen en je eigen strategie.
Is beleggen stressvol?
Alleen als je het verkeerd aanpakt. Als je belegt met geld dat je niet kunt missen, of als je geen strategie hebt, is het enorm stressvol. Met een goede buffer, een lange horizon en een geautomatiseerd plan, zou beleggen je nachtrust niet mogen verstoren.
Beleggingspsychologie is geen zachte wetenschap; het is een harde voorwaarde voor financieel succes. Je kunt de beste aandeelkeuzes maken, maar als je bij de eerste de beste tegenwind in paniek raakt, is al je werk voor niets geweest. Erken dat je brein je voor de gek wil houden. Bouw regels in die je beschermen tegen je eigen impulsen. Wie zijn emoties beheerst, beheerst zijn vermogen. Ben je klaar om je strategie vast te leggen? Lees dan onze gidsen over het maken van een rationeel beleggingsplan.
